Gần đây, hình ảnh một gia đình Việt Nam có người mang quốc tịch nước ngoài không còn là điều hiếm gặp. Có gia đình bố mẹ vẫn ở Việt Nam điều hành công việc, trong khi con cái sinh sống và học tập tại nước ngoài. Có người đã định cư nhiều năm, vừa nhận quốc tịch nước ngoài nhưng vẫn giữ nhà đất, cổ phần công ty và phần lớn các mối quan hệ ở Việt Nam.
Trong những trường hợp như vậy, quốc tịch nước ngoài không chỉ đơn giản là thêm một cuốn hộ chiếu. Đó là một trạng thái pháp lý mới, làm thay đổi cách pháp luật nhìn nhận từng thành viên trong gia đình, từ việc ghi nhận và xử lý tài sản, thu nhập, hôn nhân cho đến thừa kế. Nếu không sớm sắp xếp cho rõ ràng, rất nhiều việc tưởng như đơn giản về sau sẽ trở nên tốn kém thời gian, công sức và chi phí.
Bài viết này không bàn đến chuyện nên hay không nên xin quốc tịch nước ngoài. Vấn đề muốn đặt ra là, khi gia đình đã hoặc gần như chắc chắn sẽ bước vào tình trạng đa quốc tịch, đa nơi cư trú, có ít nhất năm việc pháp lý nên được xem xét và sắp xếp tương đối sớm.
Nhìn lại tư cách pháp lý của từng thành viên trong gia đình
Việc đầu tiên cần làm là tổng kết ghi rõ tư cách pháp lý của từng người trong nhà. Ở nhiều gia đình, thực trạng thường là bố hoặc mẹ vẫn mang quốc tịch Việt Nam nhưng qua lại giữa hai nước, trong khi con đã có quốc tịch nước ngoài hoặc ít nhất là thường trú nhân. Ở gia đình khác, một người đã nhập quốc tịch nước ngoài, người còn lại vẫn giữ quốc tịch Việt Nam, con nhỏ sinh ra tại nước sở tại và mang quốc tịch theo luật của nước đó.
Khi được ghi ra một cách cụ thể, bức tranh sẽ hiện lên rõ hơn nhiều, ai là công dân Việt Nam, ai mang quốc tịch nước ngoài, ai chỉ có thẻ tạm trú, ai đã có thường trú nhân. Với mỗi tư cách đó, hệ thống pháp luật tương ứng sẽ gắn với người đó theo một cách riêng. Một người có quốc tịch nước ngoài đồng thời có thể là cư dân thuế tại nước sở tại, là chủ tài khoản ngân hàng, là người sở hữu nhà đất, là cha mẹ của những đứa con mang quốc tịch khác.
Khi cả gia đình chưa có bức tranh chung này, các quyết định về tài sản, thu nhập, di chuyển hay thừa kế thường được đưa ra theo thói quen hoặc cảm tính, chứ không dựa trên một nền tảng pháp lý đã được nhìn nhận đầy đủ.
Sắp xếp lại cách đứng tên tài sản trong và ngoài nước
Sau khi đã nhìn rõ tư cách từng người, bước tiếp theo là rà soát lại cách đứng tên tài sản. Ở phần lớn gia đình Việt, tài sản lớn nhất vẫn là nhà đất, cơ sở kinh doanh và phần vốn góp trong doanh nghiệp. Khi xuất hiện yếu tố quốc tịch nước ngoài, câu hỏi quan trọng không phải là có được mua cái này hay không, mà là hiện tại tài sản đang đứng tên thế nào, và trong năm đến mười năm tới, cách đứng tên đó có còn hợp lý hay không.
Tại Việt Nam, không ít trường hợp nhà, đất, căn hộ vẫn đứng tên người đã ra nước ngoài định cư, đang sống bằng tư cách thường trú nhân hoặc đã có quốc tịch nước ngoài. Khi cần thế chấp, chuyển nhượng, tặng cho hay chia thừa kế, mỗi lần thực hiện lại phải chờ người đó về nước, hoặc xử lý qua nhiều vòng giấy tờ, ủy quyền, dịch thuật. Chiều ngược lại cũng xảy ra, tài sản ở nước ngoài đứng tên người vẫn chỉ có quốc tịch Việt Nam, trong khi người đã có quốc tịch nước ngoài lại không trực tiếp đứng tên bất cứ thứ gì, khiến việc xử lý về sau trở nên phức tạp không cần thiết.
Rà soát cách đứng tên tài sản, cả trong nước lẫn ngoài nước, không nhằm mục đích gom tất cả về một người, mà để nhận ra những điểm bất hợp lý, tài sản lớn đứng tên người sẽ ít có mặt ở Việt Nam, tài sản đứng tên người đã hoặc sắp đổi quốc tịch, tài sản đứng tên người không còn tham gia quản lý. Từ đó, mỗi gia đình có thể tính toán điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh riêng, trên cơ sở ý thức rõ rằng quốc tịch nước ngoài của một thành viên sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cách pháp luật xử lý tài sản người đó đứng tên.
Xem lại thu nhập và nghĩa vụ thuế ở các nơi liên quan
Cùng với tài sản, thu nhập là phần dễ bị bỏ qua nhất khi đề cập đến quốc tịch nước ngoài. Nhiều người chỉ nghĩ đơn giản rằng làm việc ở đâu thì đóng thuế ở đó. Thực tế, khi xuất hiện yếu tố đa quốc tịch và đa nơi cư trú, việc xác định nghĩa vụ thuế không chỉ dựa trên nơi làm việc, mà còn phụ thuộc vào nơi cư trú thuế, nơi phát sinh thu nhập và các hiệp định thuế giữa các quốc gia liên quan.
Một người đã có quốc tịch nước ngoài hoặc thường trú nhân, vẫn nhận cổ tức từ công ty ở Việt Nam, cho thuê nhà đất tại quê nhà, đồng thời có lương, thưởng và cổ phiếu tại nước sở tại, người đó đang đứng giữa ít nhất hai hệ thống thuế. Mỗi quốc gia có cách xác định cư trú thuế riêng, có nơi dựa trên số ngày có mặt trong năm, có nơi dựa trên trung tâm lợi ích gồm gia đình, công việc và tài sản, có nơi kết hợp nhiều tiêu chí cùng lúc.
Không phải gia đình nào cũng cần đi sâu vào các kỹ thuật thuế phức tạp, nhưng tối thiểu cần ý thức rõ, khi đã có quốc tịch nước ngoài, việc kê khai, báo cáo và nộp thuế không thể chỉ dựa vào thói quen cũ. Không sắp xếp sớm, dễ rơi vào thế bị động khi nhận yêu cầu giải trình hoặc bị kiểm tra từ cơ quan thuế.
Chuẩn bị cho các sự kiện lớn như hôn nhân, ly hôn, thừa kế trong bối cảnh đa quốc tịch
Khi mọi việc đang diễn ra suôn sẻ, ít gia đình nào nghĩ đến các tình huống pháp lý phức tạp. Tuy nhiên, bất kỳ gia đình nào cũng có thể đối mặt với những thời điểm gọi là sự kiện lớn như kết hôn, ly hôn, cả gia đình chuyển hẳn sang nước khác, một thành viên qua đời, hay cần phân chia tài sản cho các thế hệ sau.
Trong những tình huống đó, yếu tố quốc tịch và nơi cư trú của từng người bỗng trở nên rất quan trọng. Một vụ ly hôn giữa người có quốc tịch nước ngoài và người giữ quốc tịch Việt Nam, với tài sản ở cả hai nước, chắc chắn không thể giải quyết đơn giản như một vụ việc thuần túy trong nước. Một tờ di chúc được lập ở nước ngoài bằng ngôn ngữ khác có thể phải trải qua nhiều bước dịch thuật, công chứng và hợp pháp hóa mới có thể sử dụng tại Việt Nam. Con cái sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, mang quốc tịch nước đó, nhưng được cha mẹ dự định để lại nhà đất và cổ phần tại Việt Nam, sẽ phải xử lý không ít thủ tục phức tạp.
Chuẩn bị trước không có nghĩa là bi quan hay đặt nặng vào rủi ro. Đó đơn giản là sắp xếp cho gọn khi còn kịp. Những việc có thể làm sớm gồm: ghi nhận rõ tài sản chung và riêng giữa vợ chồng, cân nhắc lập di chúc, thống nhất trong gia đình về nguyên tắc phân chia tài sản cho các con đang sống ở các nước khác nhau, lưu giữ cẩn thận hồ sơ gốc liên quan đến nhà đất, vốn góp và tài khoản ngân hàng. Khi những nền tảng đó đã tương đối rõ ràng, tác động của yếu tố quốc tịch nước ngoài lên từng tình huống cụ thể sẽ dễ xử lý hơn rất nhiều.
Chuẩn hóa giấy tờ và cách làm việc với cơ quan nhà nước
Vấn đề cuối cùng nhưng thường gây phiền phức nhiều nhất là chuyện giấy tờ. Người mang quốc tịch nước ngoài nhưng vẫn cần giải quyết công việc tại Việt Nam, từ sang tên nhà đất, thế chấp tài sản, làm khai nhận thừa kế đến xử lý tranh chấp, sẽ phải sử dụng cả giấy tờ nước ngoài lẫn giấy tờ được chấp nhận trong hệ thống pháp lý trong nước.
Mỗi lần thực hiện như vậy đều kéo theo hàng loạt câu hỏi, dùng hộ chiếu nào, với tư cách pháp lý gì, có cần xác nhận thêm giấy tờ cư trú ở nước ngoài không. các giấy tờ lập tại nước ngoài đã được dịch công chứng và hợp pháp hóa đúng quy định chưa, có cần ủy quyền cho người ở Việt Nam thay mặt thực hiện hay không. Nếu không chuẩn bị từ trước, mỗi thủ tục sẽ trở thành một chuỗi việc nhỏ kéo dài: chờ hẹn, bổ sung hồ sơ, sửa đi sửa lại, đi lại nhiều lần.
Một bộ giấy tờ được chuẩn hóa phù hợp với tình trạng đa quốc tịch sẽ giúp mọi việc trôi chảy hơn đáng kể. Gia đình có thể thống nhất từ sớm, những việc nào sẽ trực tiếp về Việt Nam thực hiện, những việc nào sẽ ủy quyền, giấy tờ nào cần lập song ngữ, giấy tờ nào chỉ dùng ở nước ngoài, bản gốc, bản sao và bản dịch được lưu trữ thế nào để dễ tra cứu khi cần. Những bước nhỏ này, nếu được làm sớm, sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian và công sức khi nhu cầu thực sự phát sinh.
Quốc tịch nước ngoài là một phần của kế hoạch
Với nhiều người, quốc tịch nước ngoài là thành quả của cả một quá trình dài học tập, làm việc và đóng góp tại nước sở tại. Với người khác, đó là một lựa chọn nhằm mở rộng cơ hội cho con cái, tạo thêm phương án sống trong tương lai. Dù xuất phát từ lý do nào, quốc tịch nước ngoài cũng chỉ nên được nhìn nhận như một phần trong bức tranh lớn hơn, bức tranh về gia đình, tài sản, thu nhập và kế hoạch dài hạn.
Cách tiếp cận thiết thực nhất là sau khi đã hoặc gần như chắc chắn sẽ có quốc tịch nước ngoài, dành thời gian nhìn lại năm việc vừa nêu, tư cách pháp lý của từng người, cách đứng tên tài sản, bức tranh thu nhập và nghĩa vụ thuế, các sự kiện lớn có thể xảy ra, và bộ giấy tờ cần được chuẩn hóa. Khi những mảnh ghép đó được sắp xếp tương đối rõ ràng, quốc tịch nước ngoài sẽ không còn là nguồn gây rắc rối thêm, mà trở thành một yếu tố được đặt đúng chỗ trong kế hoạch chung của cả gia đình.
Công ty Luật TNHH ANT (ANT Lawyers)
Là công ty luật Việt Nam cung cấp các dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên nghiệp tại Việt Nam. ANT Lawyers do các luật sư và cộng sự có kinh nghiệm và chuyên môn cao về pháp lý điều hành. Các lĩnh vực tư vấn pháp lý gồm kinh doanh, thương mại, tranh chấp.